دروس استادمقتل الحسین علیه السلام

سیر تدوین مقتل امام حسین و واقعه کربلا

سیر تدوین مقتل مربوط به واقعه کربلا مقتل امام حسین
0

فهرست عناوین این نوشتار:

به یاری خدا و اهل بیت علیهم السلام بحث سیر تدوین کتب مقتل مربوط به کربلا و امام حسین علیه السلام را در این درس با ذکر چند نکته در معنا و مفهوم “مقتل”، زمان نوشتن، کمیابی و دسترسی کتاب ها و اولین مقتل نویسی آغاز می کنیم و ادامه نکات را در درس بعد متذکر می شویم.

۱. مفهوم “مقتل”

در ابتدا باید با مفهوم “مقتل” آشنا شویم که بر وزن “مَفعَل” و به معنای محل قتل و کشته شدن می باشد و در اصطلاح نیز به تالیفاتی گفته می‌شود که به گزارش قتل می پردازند از این رو به هر نوشته‌ای که در مورد گزارش قتل باشد، چنین می گویند.

۲. آیا برای غیر واقعه کربلا نیز “مقتل” نوشته شده است؟

در طول تاریخ علاوه بر مقاتل اهل بیت که از آن جمله امیرالمومنین و امام حسین علیهما السلام است، مقاتل فراوانی برای بسیاری از افراد و اصحاب نیز نوشته شده است؛ از جمله رُشید هجری ، حجر بن عدی و حتی برای برخی چون عمر و عثمان هم مقاتلی نوشته اند.
اما آن چه ما در صدد آن هستیم، سیر تدوین مقتل امام حسین علیه السلام است.

۳. نگارش مقاتل کربلا از گذشته تا به حال

ثبت گزارش واقعه کربلا از همان زمان شهادت آغاز گردید و تا عصر حاضر ادامه دارد ولی ما می‌بینیم که مقتل نویسی در قرن دوم، سوم و چهارم به شدت سیر صعودی داشته ولی از قرن پنجم تا هفتم از پیشرفت ایستاده و دوباره در قرن نهم و دهم در جریان صعود قرار گرفت و هم اکنون نیز در کتب شیعه این سیر صعودی ادامه دارد.

به عبارت دیگر؛ سیر نگارش مقاتل در میان اهل تسنن ابتدا سیر صعودی و بعد سیر نزولی یافت ولی در شیعه همواره سیر صعودی آن مشاهده می‌شود. و این بخاطر اهمیتی است که شیعیان به ائمه اطهار و جریان های شهادت می دهند. مضاف بر این که سیر مقتل نویسی در شیعه از ابتدا تا کنون در قالب کتب مستقل بوده ولی در میان عامه معمولا در ضمن ثبت وقایع تاریخی ذکر شده است.

۴. دسترسی و کمیابی “کتب مقتل”

برخی از مقاتلی که تا الآن به رشته تحریر در آمده چاپ شده و برخی هنوز چاپ نشده‌ا‌ند. برخی نیز در کتابخانه‌های بزرگ دنیا موجود است و برخی نیز اصلا به دست ما نرسیده‌اند و شاید نابود شده باشند.
تحقیق در سیر تدوین مقاتل نشان می‌دهد که اکثر کتاب های نگاشته شده، به دست ما نرسیده و تنها آثاری از آنان در کتب مختلف مشاهده می‌شود.

۵. عناوین و اسامی “کتب مقتل”

بسیاری از کتب عنوان ” مقتل ” ندارند و با عناوین دیگری یاد می‌شوند که این امر در کتب علمای شیعه و اهل تسنن مشاهده می‌شود.

بعضی از کتب مثل مقتل الحسین و یا روضه الحسین و یا روضه الشهدا بوده است که از عناوین آن ها معلوم می‌شود که رسالت این کتب، تنها به پرداختن به جریان کربلا اختصاص دارد. اما برخی دیگر هم چون انساب الاشراف بلاذری که در زمینه تاریخ اسلام نگاشته شده است، به مناسبت در سال ۶۱ هجری از جریان کربلا هم مطالبی ذکر کرده است. طبقات الکبری نوشته ابن سعد و اخبار الطوال دینوری نیز همین شیوه را دارند. از کتب شیعه نیز بحار الانوار ، به این روش نوشته شده که قسمتی از مجلدات بحار به گزارش های مربوط به کربلا پرداخته است.

اما کتب برخی از علما، تنها تمرکز در جریان کربلا دارد همچون کتاب‌ أبی‌ مخنف و کتاب مقتل الحسین نوشته‌ خوارزمی . در میان علمای شیعه نیز خصوصا در قرن دهم کتاب هایی در خصوص مقتل امام حسین نوشته شد همچون “ مقتل الامام الحسین “ مرحوم بحرانی، تسلیه المجالس سید محمد بن ابی طالب حسینی موسوی، قمقام زخار و صمصام بتّار فرهاد میرزا معتمد الدوله در قرن سیزدهم.

۶. انگیزه مقتل نویسان

هر یک از مقاتل دارای حال و هوای خاص خود می‌باشد. برخی از کتب در مقتل نویسی به دنبال گرفتن اشک بودند که می‌توان بیشتر به مقاتل تدوین شده در زمان صفویه اشاره کرد مانند محرق القلوب و برخی نیز تنها به دنبال گزارش اتفاقات کربلا بوده و انگیزه اشک نداشته‌اند ( بلکه تنها در مقام بیان واقعیت و تاریخ اتفاق افتاده بودند ) همچون مقتل أبی‌مخنف و تاریخ الامم و الملوک طبری.

البته برخی از مقاتل بنا بر تحلیل و برخی دیگر بنا بر تنزیه جریان کربلا دارند تا آسیب شناسی کرده و آن چه در گزارش های کربلا حقیقت ندارد و وارد شده را تذکر دهند مانند کتب آقای پیشوایی در عصر حاضر.

آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بله
تقریبا
خیر

نظرات

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

night mode toggle